Wat is een therapeutische tuin?
Een therapeutische tuin is een doelgericht ontworpen groene omgeving die het welzijn, de gezondheid en het functioneren van mensen met een zorgnood ondersteunt. De tuin wordt ingericht met het oog op welbepaalde zorgdoelstellingen en maakt integraal deel uit van de leef- of zorgomgeving.
In een therapeutische tuin staat niet de esthetiek op zich centraal, maar hoe de ruimte wordt beleefd, gebruikt en ervaren door bewoners, cliënten, bezoekers en zorgverleners.
Therapeutische tuin ≠ gewone tuin
Hoewel elke therapeutische tuin een aangename en helende omgeving is, geldt het omgekeerde niet automatisch.
Een therapeutische tuin:
- is afgestemd op een specifieke zorgcontext
- vertrekt vanuit zorgnoden en gebruik, niet vanuit vorm
- wordt bewust ontworpen om bepaalde doelstellingen te realiseren
- sluit aan bij de leefwereld en het leven en ritme van de gebruikers
- is hierdoor vaak niet vrij toegankelijk of gebonden aan een afdeling
Een louter groene, biodiverse of esthetische tuin zonder duidelijke zorgdoelstellingen mist deze therapeutische meerwaarde.
Situering binnen therapeutisch groen
Therapeutische tuinen maken deel uit van een breder concept: therapeutisch groen.
Dit omvat alle vormen van groen die bijdragen aan welzijn en gezondheid binnen een zorgomgeving, zowel buiten als binnen.
Therapeutisch groen kan zich situeren op verschillende niveaus:
- buiten: therapeutische tuin, zicht op groen, helende omgeving
- transitzones: terrassen, balkons, binnenkoeren, groene entrees
- binnen: gemeenschappelijke ruimten, gangen, kamers met planten of zicht op groen
Deze groenvormen vormen vaak de eerste stap naar buiten en nodigen uit tot contact met natuur, zonder verplichting tot activiteit.
Being en doing: het samenspel met tuintherapie
Een therapeutische tuin vertrekt in de eerste plaats vanuit being: het kunnen zijn in een veilige, groene omgeving die rust, herkenning en zintuiglijke beleving biedt. De helende werking zit hier in de omgeving zelf.
Tuintherapie vertrekt daarentegen vanuit doing: actieve betrokkenheid bij planten en tuinieren. In de praktijk versterken beide elkaar. Tuintherapie komt het best tot zijn recht in een therapeutische tuin, terwijl een therapeutische tuin pas betekenis krijgt wanneer hij ook effectief gebruikt wordt. Het samenspel tussen being en doing leidt tot de sterkste effecten op welzijn en gezondheid.
Daarnaast kan een therapeutische tuin ook ruimte bieden aan andere belangrijke dimensies:
- belonging: zowel het in contact treden met de buitenwereld als met anderen via ontmoeting, gedeelde plekken en het samen beleven van de tuin
- be able to: het ervaren van competentie, autonomie en eigen regie, ook via kleine handelingen of keuzes
Niet elke therapeutische tuin activeert al deze dimensies in dezelfde mate. De kracht van een therapeutische tuin ligt in haar flexibiliteit: ze sluit aan bij de noden, mogelijkheden en context van de gebruikers.
Een participatief en evidence-based ontwerp
Het ontwerp van een therapeutische tuin gebeurt via een participatief proces, waarbij alle betrokkenen – zorgorganisatie, gebruikers, personeel, groendienst en ontwerpers – actief worden betrokken.
Tegelijk steunt het ontwerp op evidence-based design:
- actuele wetenschappelijke inzichten over de impact van omgeving op welzijn en gezondheid
- aandacht voor veiligheid, overzicht, toegankelijkheid en zintuiglijke kwaliteit
- afstemming op doelgroep, gebruik en beheer
Elke therapeutische tuin is daardoor maatwerk en groeit uit tot een gedragen onderdeel van de organisatie.